Üç bilinç, tek hakikat

Bir insan bugün herhangi bir dine mensup olabilir ama dindarlığını yine de Tevrat’a benzer bir bilinçle yaşayabilir. Din onun için daha çok kural, haram ve helal, yasak ve izin, şekil ve itaat etrafında örülür. Hakikat, emirlerin doğru uygulanmasına indirgenir ve güven duygusu düzeni bozmamakla sağlanır.

Başka biri dinini İncil’e benzer bir bilinçle yaşayabilir. Orada kural geri planda durur, ilişki öne çıkar. Din, daha çok içsel hâl olarak yaşanır. Sevgi, bağışlanma, kalbî yakınlık ve duygusal tecrübe belirleyici olur. Bu sadece Hristiyanlıkta görülen bir şey değildir. Yeni çağ mistisizmi ve bazı tasavvuf yollarında da aynı ruhu fark etmek mümkündür.

Kur’an bilincinde ise aşkınlık ve yakınlık aynı anda taşınır. Tenzih ile Allah benzersiz ve mutlak aşkın olarak kavranır, teşbih ile Allah yakın, ilişki kuran ve içten tecrübe edilen olarak yaşanır.

Sûfî düşüncede tevhid, bu iki yönün birbirini dışlamamasıyla anlaşılır. Aşkın olan ile yakın olanın aslında tek bir hakikatin iki dili olduğunun fark edilmesi istenir.

Buna rağmen insanın sadece tenzihte kalması mümkündür. Tanrı, uzak, sert ve yalnızca hükmeden bir varlık gibi deneyimlenebilir. Yalnızca teşbihe sığınması da mümkündür.

O zaman Tanrı aşırı biçimde içselleştirilir, neredeyse tamamen psikolojik bir kavram hâline gelir. Günlük hayatta da bunu görürüz. Kimi dindarlığını neredeyse bütünüyle kurallar üzerinde kurar, kimi sadece duygunun içinden yaşar, kimi metafizik dilde oyalanır, kimi ibadeti bir rutin gibi sürdürür.

Bu yüzden bir insanın mensup olduğu din ile yaşadığı bilinç her zaman aynı seviyede buluşmaz. Yahudi olan biri İncil’e benzer bir bilinçle yaşayabilir. Hristiyan olan biri Tevrat’a benzer bir bilinçle yaşayabilir. Müslüman olan biri Kur’an bilincinin açtığı ufka hiç yükselmeyebilir.

Belki yakîn denilen Musa ile yaşanır ve Hızır ile anlaşılır. Belki “lâ” demeden “illâ” söylenmez. Belki insanın önce kendi içindeki her puttan arınması gerekir..